Συνδεθείτε μαζί μας

Πόσο καλά κοιμάσαι;

Ο ύπνος είναι ένα φυσιολογικό φαινόμενο κατά το οποίο αναστέλλονται ή μειώνονται σημαντικά τόσο οι σωματικές όσο και οι ψυχικές λειτουργίες με στόχο την ανάπαυση και τον ανεφοδιασμό του οργανισμού σε δυνάμεις. καταλαμβάνει περίπου το 1/3 της ζωής μας. Από τις πρώτες εβδομάδες της ζωής μας αρχίζει να συνδέεται με τις νυκτερινές ώρες και ο διφασικός αυτός ρυθμός ύπνου και εγρήγορσης μας ακολουθεί σε όλη μας τη ζωή.

Ο ύπνος αποτελεί έναν από τους κυριότερους σιρκαδιανούς ρυθμούς, δηλαδή είναι ένας βιολογικός ρυθμός που παράγεται ενδογενώς με διάρκεια περίπου 24ώρου (circa=λατ. περίπου). Μεταβάλλεται από την επίδραση ποικίλλων εξωγενών παραγόντων, όπως φως-σκοτάδι, θερμοκρασία περιβάλλοντος, διακυμάνσεις βαρομετρικής πίεσης και επηρεάζεται από τον επίσης σιρκαδιανό κύκλο της θερμοκρασίας του σώματός μας.

Ο ύπνος δεν είναι ένα ενιαίο φαινόμενο. Ξεχωρίζουμε ανάλογα τη βαθύτητά του διάφορα στάδια. Η μετάβαση από την εγρήγορση στον ύπνο ενός ενήλικα αρχίζει με το στάδιο 1, κατά το οποίο παρατηρούμε μείωση του μυικού τόνου και αργές κινήσεις των ματιών. Διαδοχικά ακολουθούν τα στάδια 2-4, στα οποία ο ύπνος είναι βαθύτερος (χωρίς οφθαλμικές κινήσεις) και η αφύπνιση δυσκολότερη. Περίπου 90 λεπτά μετά την έναρξη του ύπνου, μετά το στάδιο 4, επέρχεται η πρώτη περίοδος  REM (Rapid Eye Movement) με ταχείες οφθαλμικές κινήσεις, η οποία σχετίζεται με την εμφάνιση ονείρων και ελάττωση στο ελάχιστο του  μυικού τόνου. Ο κύκλος αυτός επαναλαμβάνεται από την αρχή 4-6 φορές κατά τη διάρκεια της νύχτας.   

Με την πάροδο της ηλικίας αλλάζει η αρχιτεκτονική του ύπνου. Μειώνεται ο συνολικός χρόνος ύπνου από 16-18 ώρες του νεογέννητου σε 8 ώρες ενός παιδιού, σε 7,5 κατά μέσο όρο ώρες ενός νεαρού ατόμου και σε 6,5 ώρες  σ΄ένα μεσήλικα. Στο γήρας παρατηρείται επίσης μείωση του χρόνου  του σταδίου 3 και 4 και προοδευτικά του REM σταδίου με αποτέλεσμα να έχουμε περισσότερες αφυπνίσεις μέσα στη νύχτα.

Ο ύπνος έγινε αντικείμενο εκτεταμένης επιστημονικής έρευνας τα τελευταία χρόνια. Τα ελεγχόμενα πειράματα περιορισμού του συνολικού χρόνου του ύπνου ή αλλαγής του ωραρίου δείχνουν να διαταράσσουν την προσοχή του ατόμου, την απόδοσή του, τη συναισθηματική διάθεση. Η ολική αποστέρηση του ύπνου για διάστημα συνήθως μεγαλύτερο των 4 ημερών μπορεί να προκαλέσει αναστρέψιμες βλάβες της εγκεφαλικής λειτουργίας, όπως διαταραχές του προσανατολισμού, της συμπεριφοράς, της αντίληψης, της συγκέντρωσης, της ισορροπίας, φοβίες, υπερδιέγερση και σωματική εξάντληση. Η παράταση της αποστέρησης αυτής έδειξε σε πειράματα σε ζώα ότι προκαλεί ακόμη και το θάνατο.

Στις διαταραχές του ύπνου κατατάσσονται:

 

Οι υπερυπνίες

Είναι καταστάσεις που παρουσιάζουν υπερβολική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, η οποία έχει ως αποτέλεσμα να οδηγεί τον ασθενή σε ύπνο, ενώ ο ίδιος επιθυμεί να είναι ξύπνιος. 

Οι περιστασιακές υπερυπνίες είναι μη οργανικής προέλευσης και εμφανίζονται μετά από στέρηση ύπνου λόγω διασκέδασης , νυχτερινής δουλειάς , εξετάσεων και συνοδεύεται από εξάντληση. Η χρόνια ψυχογενής υπερυπνία παρουσιάζεται στα πλαίσια μελαγχολίας και χαρακτηρίζεται από έντονη έλλειψη ενδιαφέροντος. Υπάρχει η χρόνια ιδιοπαθής υπερυπνία που είναι επίσης μη οργανική, με υπερβολική διάθεση για ύπνο και συνοδεύεται πολλές φορές από λιποθυμικά επεισόδια και ορθοστατική υπόταση.

Υπερυπνίες οργανικής προέλευσης είναι η ναρκοληψία, το σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο, άλλες δευτεροπαθείς υπερυπνίες που εμφανίζονται σε ενδοκρινολογικές διαταραχές, υπογλυκαιμία, σε χρόνιες παθήσεις των νεφρών, πνευμόνων, ήπατος, αναιμία, όγκους εγκεφάλου, άνοια, μετά από τραυματισμούς στο κεφάλι, ημικρανικές κρίσεις, χρήση συγκεκριμένων φαρμάκων (όπως τα αντιισταμινικά, αποσυμφορητικά, ηρεμιστικά, αντικαταθλιπτικά).

 

Ναρκοληψία

Η ναρκοληψία είναι μια παθολογική κατάσταση που συχνά δεν αναγνωρίζεται και χαρακτηρίζεται από ξαφνική ακατανίκητη ημερήσια υπνηλία μικρής διάρκειας (2-5 λεπτά) κάθε φορά. Αυτή η υπνηλία εμφανίζεται σε αραιά διαστήματα ή πολλά επαναλαμβανόμενα επεισόδια την ημέρα, την ώρα που βαδίζουμε, τρώμε, συνομιλούμε, οδηγούμε (πιθανή αιτία ανεξήγητων τροχαίων ατυχημάτων). 

Τα επεισόδια αυτά μπορεί να είναι το μόνο σύμπτωμα ή να συνοδεύονται από καταπληξία, δηλαδή επεισόδια μυικής αδυναμίας, χωρίς απώλεια των αισθήσεων, μετά από ισχυρό γέλιο ή από άλλα αιφνίδια συναισθηματικά ερεθίσματα. Το επεισόδιο της καταπληξίας διαρκεί ένα λεπτό ή και λιγότερο, μπορεί όμως να αποτελέσει αιτία πτώσης στο έδαφος. 

Στη ναρκοληψία εμφανίζεται επίσης η υπνική παράλυση, μια γενικευμένη δηλαδή μυική αδυναμία σ΄όλο το σώμα (γνωστή σε πολλούς συνήθως κατά το ξύπνημα), με σύντομη διάρκεια μικρότερη του ενός λεπτού, κατά την οποία κυριαρχεί αίσθημα πανικού και φόβος θανάτου.  

Τέταρτο στοιχείο της ναρκοληψίας σε ποσοστό 30% είναι οπτικές  και ακουστικές υπναγωγικές ψευδαισθήσεις κατά την επέλευση του ύπνου ή την αφύπνιση. 

Λόγω της παραγνώρισης της νόσου ο πάσχων χαρακτηρίζεται από το περιβάλλον του τεμπέλης, υστερικός, υπερευαίσθητος. Η ενημέρωση τόσο του ναρκοληπτικού, όσο και του κοινωνικού του περιβάλλοντος για τους κινδύνους που εγκυμονεί η ξαφνική ακατανίκητη αυτή υπνηλία είναι σημαντική. Εκτός του φαρμακευτικού ελέγχου είναι απαραίτητο ο ασθενής να πηγαίνει να ξεκουραστεί σε κάθε τέτοιο επεισόδιο και όχι να προσπαθεί να κρατηθεί με κάθε τρόπο ξύπνιος, διότι είναι μάταιο και επικίνδυνο.

 

Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας κατά τον ύπνο

Ο ήρωας της «Λέσχης Πίκουικ» του Charles Dickens (1837), το χοντρό αγόρι με το όνομα Joe με το δυνατό ροχαλητό, την υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας και τα παχουλά άκρα έδωσε το όνομα στο σύνδρομο Pickwick.

Μετά τα μέσα της δεκαετίας του 70 καθιερώθηκε το όνομα άπνοια στον ύπνο αποφρακτικού τύπου. Χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια άπνοιας ή υπόπνοιας, λόγω μερικής ή πλήρους απόφραξης των ανώτερων αεραγωγών (ρινοστοματοφάρυγγα) κατά τη διάρκεια του ύπνου. Η αναπνευστική αυτή παύση διαρκεί 10 τουλάχιστον έως και 120 δευτερόλεπτα,  με αποτέλεσμα το μειωμένο αερισμό των πνευμονικών κυψελίδων και την  πτώση του κορεσμού του αίματος σε οξυγόνο. Σταματά με τις λεγόμενες «αφυπνίσεις», συνήθως μη αντιληπτές στον πάσχοντα, κατά τις οποίες παρουσιάζονται μεταβολές στο αυτόνομο νευρικό σύστημα: ταχυκαρδία, ταχύπνοια, αύξηση της αρτηριακής πίεσης, αύξηση του μυικού τόνου κλπ. Αυτές οι αφυπνίσεις αποτελούν βασικό αμυντικό μηχανισμό του οργανισμού, γιατί αποκαθιστούν με έντονη αναπνευστική προσπάθεια τη βατότητα των αεραγωγών. Σε σοβαρές περιπτώσεις τα επεισόδια αυτά επαναλαμβάνονται πάνω από 500 φορές μέσα σε μία νύχτα. Σαν αποτέλεσμα έχουμε ημερήσια υπνηλία, που παρουσιάζεται σε ποσοστό μεγαλύτερο του 75% με διαταραχές στη συγκέντρωση και μνήμη, στη συμπεριφορά, με πονοκεφάλους, αλλά και κίνδυνο για τη ζωή. Υπάρχουν μελέτες που αναδεικνύουν τους ασθενείς με σύνδρομο αποφρακτικής υπνικής άπνοιας να παρουσιάζουν μέχρι και 8.1 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να προκαλέσουν τροχαίο ατύχημα σε σχέση με τους άλλους, ενώ το 42 % των ασθενών αυτών δηλώνουν ότι εμφάνισαν τουλάχιστον ένα επεισόδιο ύπνου εβδομαδιαίως στη διάρκεια της οδήγησης!

Οι άνδρες προσβάλλονται πιο συχνά (4% των ανδρών σε σχέση με 2% των γυναικών), ηλικίας μεταξύ 45-60, ενώ τα 2/3 των ασθενών είναι παχύσαρκα. Προδιαθεσικοί παράγοντες είναι η στενότητα του στοματοφάρυγγα ή κρανιοπροσωπικές ανωμαλίες. 

Άλλα χαρακτηριστικά της αποφρακτικής άπνοιας είναι το έντονο ροχαλητό, το αίσθημα πνιγμονής, εφιδρώσεις, ξηροστομία, η νυκτερινή συχνουρία ή ενούρηση, η μειωμένη libido, ο ανήσυχος ύπνος με αφυπνήσεις, κινητικοί αυτοματισμοί. Η νόσος συνδέεται με σοβαρές καρδιαγγειακές, με ενδοκρινολογικές,  πνευμονολογικές δυσλειτουργίες και αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια. 

Απαραίτητη για τη διάγνωση και θεραπεία είναι η ειδική εργαστηριακή Μελέτη Ύπνου. Η θεραπεία συνίσταται κυρίως σε απώλεια βάρους, σε επεμβατική διόρθωση ανατομικών κωλυμάτων των ανωτέρων αεροφόρων οδών, αν κρίνεται αναγκαία, σε εφαρμογή μάσκας θετικής πίεσης κατά τη διάρκεια του ύπνου και σε αποφυγή ηρεμιστικών – μυοχαλαρωτικών φαρμάκων.

 

Αϋπνία

Πόσοι από μας δεν έχουμε περάσει κάποιες νύκτες που δυσκολευτήκαμε να «κλείσουμε μάτι» ή ξυπνήσαμε μέσα στη νύχτα και δεν καταφέραμε να ξανακοιμηθούμε, κάνοντας σκέψεις, προγράμματα στο μυαλό μας. Και πόσες φορές ενώ κοιμηθήκαμε αρκετές ώρες, ξυπνήσαμε κουρασμένοι; Ποιος είναι ο ορισμός της αϋπνίας και πότε χρειάζεται να αντιμετωπισθεί; 

Για να μιλάμε για αϋπνία θα πρέπει η διαταραχή αυτή του ύπνου να παρουσιάζεται για ένα μήνα τουλάχιστον και για τρεις νύχτες την εβδομάδα. Θα πρέπει να επηρεάζει τη λειτουργικότητά του πάσχοντα, να τον απασχολεί και να τον προβληματίζει, να είναι δύσκολη η επέλευση ή η συντήρηση του ύπνου ή ακόμη κακή η ποιότητά του.

Οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι, τα αγχώδη άτομα υποφέρουν συχνότερα. Οι νεότεροι δυσκολεύονται περισσότερο να κοιμηθούν, οι ηλικιωμένοι ξυπνούν πιο συχνά μέσα στη νύχτα και πολύ πρωί.

Τα αίτια της αϋπνίας είναι πολλαπλά: ψυχιατρικά νοσήματα όπως η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, κατάθλιψη, φοβίες, οργανικά ψυχοσύνδρομα. Λήψη ουσιών όπως οινόπνευμα, καφείνη, νικοτίνη, κάνναβις, φαρμάκων όπως αντικαταθλιπτικά, κορτιζόνη, βρογχοδιασταλτικά, αντιυπερτασικά. Καρδιολογικά νοσήματα όπως αρρυθμίες, νυχτερινά στηθαγχικά επεισόδια. Χρόνια πνευμονοπάθεια, κρίσεις άσθματος, ρινική απόφραξη, πεπτικό έλκος, γαστρο-οισοφαγική παλινδρόμηση, σπαστικό έντερο, πολυουρία, συχνουρία, θυρεοειδοπάθεια, πονοκέφαλοι, πόνοι από διάφορα αίτια, ανήσυχα πόδια, εγκυμοσύνη. 

Πιο βασανιστικό από την αϋπνία είναι το άγχος της αϋπνίας, ο φόβος για τις επιπτώσεις αυτής την επόμενη μέρα, ένας φαύλος κύκλος που πυροδοτεί συναισθηματική φόρτιση και υποβοηθά στη μετατροπή της περιστασιακής σε χρόνια αϋπνία. Σύμφωνα με πιο πρόσφατες μελέτες επί των τακτικών αντιμετώπισης της διαταραχής του ύπνου, 28% των αϋπνικών  καταφεύγει στην κατανάλωση αλκοόλ, 44% σε βότανα ή φαρμακευτικά σκευάσματα με ή χωρίς ειδική συνταγή, 13% σε μεθόδους χαλάρωσης, 8% στο διάβασμα κ.ά.  

Πολύ βασικά για την αντιμετώπιση της αϋπνίας είναι ορισμένα μέτρα υγιεινής , τα οποία πρέπει να τηρούνται κατά τη διάρκεια της ημέρας και της νύχτας. Καλό είναι να αποφεύγουμε τα βαρειά γεύματα πριν από την κατάκλιση, την κατανάλωση του καφέ, τσαγιού, κόκα-κόλας, τσιγάρων, να περιορίζουμε τη βραδινή λήψη υγρών. Να φροντίζουμε το περιβάλλον που κοιμόμαστε να είναι αερισμένο, δροσερό, σκοτεινό, ήσυχο.

Να αποφεύγουμε την ώρα της επέλευσης του ύπνου να λύσουμε τα επαγγελματικά μας ζητήματα, τον προγραμματισμό της ημερήσιας δραστηριότητας, τα θέματα υγείας, προσωπικά προβλήματα, που κάθε άλλο παρά μας χαλαρώνουν, αλλά αντίθετα να φροντίζουμε να βρίσκουμε χρόνο να αφιερώνουμε για αυτά κάποια άλλη στιγμή της ημέρας.

Η σωματική κόπωση και η άθληση της ημέρας βοηθούν σημαντικά στον νυκτερινό ύπνο, όχι όμως 3-4 ώρες πριν από την κατάκλιση, γιατί θα μας κρατήσει σε υπερδιέγερση και εγρήγορση.  Κάθε άτομο είναι διαφορετικό, κάτι που ξεκουράζει κάποιον, δε σημαίνει ότι δεν μπορεί να κρατήσει ξάγρυπνο τον άλλο (τηλεόραση, διάβασμα). Να αποφεύγουμε λοιπόν ό,τι εμπειρικά μας κρατά ξάγρυπνους χωρίς  να τηρούμε κανόνες. Ένα ποτήρι ζεστό γάλα ή χαμομήλι ή ένα χλιαρό μπάνιο ξεκουράζει. Άν «δεν μας κολλάει ύπνος» είναι προτιμότερο να σηκωθούμε να ασχοληθούμε με κάτι ή απλώς να περάσουμε την ώρα μας σε κάποιο άλλο δωμάτιο, μην κοιτώντας το ρολόι, παρά να στριφογυρνάμε στο κρεββάτι και να εκνευριζόμαστε. Ο μεσημεριανός ύπνος της μισής ώρας βοηθά να ανταπεξέλθουμε στις ανάγκες της ημέρας, όμως όταν κοιμόμαστε παραπάνω ώρες το πρωί ή αργά το απόγευμα είναι επόμενο να συναντούμε δυσκολία στον ύπνο τις νυκτερινές ώρες. 

Παράλληλα με τη βελτίωση των συνθηκών του ύπνου, καλό είναι να διερευνήσουμε μήπως συνυπάρχει κάποια λανθάνουσα ψυχοπαθολογική κατάσταση, η οποιά κινητοποιεί και διαιωνίζει τη διαταραχή της υπνικής λειτουργίας, την οποία δεν αντιλαμβάνεται ή δεν αξιολογεί ο ασθενής και προβάλλει μόνο την αϋπνία, γιατί αυτή τον προβληματίζει περισσότερο. Η αϋπνία που οφείλεται σε εξωγενείς παράγοντες όπως η αλλαγή περιβάλλοντος, η αλλαγή επαγγγέλματος ή ωραρίου εργασιακής απασχόλησης συνήθως είναι προσωρινή και δε χρειάζεται ειδική θεραπευτική αντιμετώπιση.

Η θεραπευτική αντιμετώπιση της αϋπνίας πρέπει να γίνεται με πολλή προσοχή, γιατί τα υπνωτικά φάρμακα μπορεί να προκαλέσουν εθισμό.

Ασπασία Τερεντίου

Η Ασπασία Τερεντίου είναι Νευρολόγος