Συνδεθείτε μαζί μας

Οι ευεργετικές ιδιότητες του Σάλιου και η «παρεξηγημένη» Μαστίχα!

Το σάλιο αποτελεί το βιολογικό υγρό, το οποίο εκκρίνεται μέσα στο στόμα από τους σιελογόνους αδένες και επιτελεί σημαντικές λειτουργίες. Οι σιελογόνοι αδένες διακρίνονται στους: α) Μείζονες σιελογόνους αδένες. Στην ομάδα αυτή ανήκουν η παρωτίδα, ο υπογλώσσιος σιελογόνος αδένας και ο υπογνάθιος σιελογόνος αδένας, οι οποίο ανευρίσκονται σε ζεύγη (ένας στο αριστερό και ένας στο δεξιό ημιμόριο του προσώπου). β) Ελάσσονες σιελογόνους αδένες, οι οποίοι βρίσκονται σε διάφορες περιοχές του στόματος, όπως στη γλώσσα, στα χείλη, στις παρειές, στον ουρανίσκο. Δεν υπάρχουν σιελογόνοι αδένες στα ούλα και στο πρόσθιο τμήμα της σκληρής υπερώας. Η ροή του σάλιου. Το σάλιο εκκρίνεται στο στόμα μέσω των εκφορητικών πόρων των σιελογόνων αδένων. 

Όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε κατάσταση ηρεμίας και χαλάρωσης έχουμε την έκκριση του σιέλου ηρεμίας, ο όγκος και η ροή του οποίου είναι μικρότερα σε σύγκριση με το σάλιο που εκκρίνεται όταν υπάρχει κάποιο ερέθισμα (σίελος διέγερσης). Η μικρότερη ροή γίνεται κατά τη διάρκεια του ύπνου. Η ταχύτητα ροής του σάλιου, καθώς και τα συστατικά του επηρεάζονται από διάφορους παράγοντες, όπως από το φύλο, την ηλικία, τις διατροφικές συνήθειες, τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου. 

 

Οι βιολογικές λειτουργίες του σάλιου 

Το σάλιο αποτελείται κυρίως από νερό, καθώς και διάφορες άλλες ουσίες. Σ΄ αυτές περιλαμβάνονται ηλεκτρολύτες, διάφορες πρωτεϊνες, λυσοζύμη, ανοσοσφαιρίνες (IgA), περοξειδάση, κ.ά. Οι πρωτεϊνες έχουν την ικανότητα να επιδρούν στους ιούς και στα βακτήρια που βρίσκονται μέσα στο στόμα, αναστέλλοντας τη βλαβερή δράση τους. Η αμυλάση είναι ένα ένζυμο, που συμμετέχει στη διαδικασία της πέψης των αμυλούχων τροφών. Οι μουκίνες είναι γλυκοπρωτεϊνες, που εκτός από την αντιμικροβιακή τους δράση συμβάλλουν στην πρόληψη της αφυδάτωσης των επιθηλιακών κυττάρων του στοματικού βλεννογόνου και στη λίπανση της τροφής, που προσλαμβάνεται από το άτομο. Συνοπτικά, στις λειτουργίες που συμμετέχει το σάλιο περιλαμβάνονται:

  • Η ικανοποίηση του αισθητηρίου της γεύσης. 
  • Η επίτευξη σωστής ομιλίας.
  • Η διαβροχή, μάσηση και κατάποση των τροφών. 

Μετά τη λήψη της τροφής γίνεται η διαβροχή και η μάσησή της με τη βοήθεια του σάλιου, μέχρι να αποκτήσει την κατάλληλη μαλακή σύσταση και να είναι έτοιμη για κατάποση. Η μείωση των οξέων που παράγονται από τους μικροοργανισμούς της οδοντικής μικροβιακής πλάκας. 

Η προστασία των δοντιών, του βλεννογόνου του στόματος και του ανωτέρου τμήματος του πεπτικού σωλήνα από τα βακτήρια. 

Η ροή του σάλιου συμβάλλει στην απομάκρυνση μικροβίων που προκαλούν τερηδόνα ή βλάβες στους μαλακούς ιστούς του στόματος. Έτσι τα δόντια εκτίθενται για λιγότερο χρόνο στα οξέα που παράγονται από τους μικροοργανισμούς, γεγονός που μειώνει την αφαλάτωσή τους. Επιπλέον το σάλιο περιέχει διάφορα ιόντα, όπως ασβεστίου, φωσφόρου, υδροξυλίου και φθορίου, τα οποία συμβάλλουν στην προστασία των αρχικών βλαβών των δοντιών. Το σάλιο ενεργεί ως ρυθμιστικό διάλυμα και έχει την ικανότητα να διατηρεί την ομοιόσταση μέσα στο στοματικό περιβάλλον. Όταν έχουμε υπερέκκριση σάλιου αυξάνει και το pH του, φθάνοντας σε υψηλές τιμές (7,8), ενώ ταυτόχρονα αυξάνονται και τα ιόντα ασβεστίου, κυρίως από τους υπογνάθιους σιελογόνους αδένες. Η καταστροφή παθογόνων μικροβίων με τη βοήθεια πρωτεολυτικών ενζύμων και αντισωμάτων, που περιέχονται στο σάλιο. Στις αντιμικροβιακές ουσίες του σάλιου περιλαμβάνονται η λυσοζύμη, η λακτοπεροξειδάση, η ανοσοσφαιρίνη  IgA, η λακτοφεριτίνη, οι μουκίνες, κ.ά. Η συμβολή στην επαναλάτωση των σκληρών οδοντικών ιστών, δηλαδή στην καθίζηση αλάτων φωσφορικού ασβεστίου. Καταστάσεις που μειώνουν την έκκριση του σάλιου. Πολλές φορές η έκκριση του σάλιου είναι μειωμένη, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει στην εμφάνιση ξηροστομίας. Η κατάσταση αυτή εμφανίζεται συχνότερα στα ηλικιωμένα άτομα, καθώς και στις γυναίκες. Έχει εκτιμηθεί ότι ποσοστό πληθυσμού, που κυμαίνεται στο 17 - 29% εμφανίζει μειωμένη ροή σάλιου ή ξηροστομία. 

 

Στους κυριότερους λόγους, που οδηγούν στη ξηροστομία, ανήκουν: 

  1. Η μειωμένη λειτουργία των σιελογόνων αδένων, που διαπιστώνεται συχνά στα ηλικιωμένα άτομα. 
  2. Η δημιουργία σιελόλιθων. Οι σιελόλιθοι μπορούν να σχηματισθούν είτε μέσα στο παρέγχυμα του σιελογόνου αδένα, είτε στην πορεία του εκφορητικού πόρου και δημιουργούνται από τη συσσώρευση αλάτων φωσφορικού ασβεστίου. Όταν ο σιελόλιθος βρίσκεται στο παρέγχυμα μπορεί να μην γίνει αντιληπτός από τον ασθενή, όμως η παρουσία του μπορεί να οδηγήσει στην δημιουργία αποστήματος. Η δημιουργία σιελόλιθων στον εκφορητικό πόρο του αδένα δίνει εντονότερα συμπτώματα, όπως πόνο κυρίως κατά τη μάσηση της τροφής, λόγω της διόγκωσης της ανατομικής περιοχής που βρίσκεται πίσω από το σιελόλιθο, από τη συσσώρευση του σάλιου. Σε αρκετές περιπτώσεις ο σιελόλιθος που βρίσκεται στον εκφορητικό πόρο μπορεί να γίνει αντιληπτός με την ψηλάφηση. Η αφαίρεσή του γίνεται με χειρουργική επέμβαση. 
  3. Το σύνδρομο Sjogren. Το σύνδρομο αυτό εμφανίζεται κυρίως στις γυναίκες, μετά την ηλικία των 40 ετών και χαρακτηρίζεται από την εμφάνιση ξηρότητας στα μάτια και στο στόμα. Παρατηρείται συχνά σε άτομα που πάσχουν από ρευματοειδή αρθρίτιδα, συστηματική σκλήρυνση και ερυθηματώδη λύκο. 
  4. Η χορήγηση ακτινοβολίας στην περιοχή του κεφαλιού και του λαιμού, για θεραπευτικούς λόγους (π.χ. καρκίνου στην περιοχή). 
  5. Η ύπαρξη διαβήτη τύπου 1 ή 2. 
  6. Η νόσος του Πάρκινσον. 
  7. Η βλάβη του ανοσοποιητικού συστήματος (π.χ. σε ασθενείς του  AIDS). 
  8. Η κατανάλωση αλκοολούχων ποτών. Όταν ένα άτομο καταναλώνει για μεγάλο χρονικό διάστημα αλκοολούχα μπορεί να εμφανίσει αμφοτερόπλευρη ή μονόπλευρη διόγκωση της παρωτίδας, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρείται διόγκωση και των υπογναθίων σιελογόνων αδένων. 
  9. Η χρόνια χρήση ναρκωτικών ουσιών. Τα άτομα που είναι εθισμένα σε ουσίες όπως αμφεταμίνες, μαριχουάνα, παραισθησιογόνα, ηρωϊνη και άλλα οπιούχα, μεθαδόνη και κάνναβη, εμφανίζουν συχνά ξηροστομία. 
  10. Η λήψη διαφόρων φαρμάκων. 

Συχνότερα η ξηροστομία παρατηρείται σε ηλικιωμένους ασθενείς, που λαμβάνουν πολλά φάρμακα για τη θεραπεία διαφόρων παθήσεων. Στα φάρμακα που προκαλούν ξηροστομία ανήκουν τα διουρητικά, τα αντιϋπερτασικά, τα αντιισταμινικά, τα αγχολυτικά, τα μυοχαλαρωτικά, τα αντιεμετικά, κ.ά. 

Η ύπαρξη κατάθλιψης. Κλινικά ευρήματα σε περιπτώσεις μειωμένης έκκρισης σιέλου ή σε ύπαρξη ξηροστομίας. Τα άτομα, που έχουν μειωμένη έκκριση σάλιου ή πάσχουν από ξηροστομία, νοιώθουν συχνά δυσφορία, λόγω των συνεπακόλουθων προβλημάτων και πολλές φορές η κατάσταση αυτή επιδρά αρνητικά στην ποιότητα της ζωής τους. Στο στόμα των πασχόντων παρατηρούνται συχνά τα εξής: Αυξημένη συχνότητα τερηδόνας. Η αύξηση αυτή οφείλεται στην απώλεια της προστατευτικής δράσης που ασκεί το σάλιο στα δόντια, λόγω της μειωμένης έκκρισής του, η οποία ευνοεί την ανάπτυξη τερηδονογόνων μικροβίων. Εμφάνιση ξηρού, ατροφικού, λοβιώδους ή δυσχρωμικού βλεννογόνου του στόματος. Σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρούνται και σχισμές. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί έντονη δυσφορία και αίσθηση καυσαλγίας κατά τη μάσηση και την κατάποση των τροφών. Εμφάνιση μυκητιάσεων, κυρίως καντιντίασης Αυξημένη συχνότητα νόσων του περιοδοντίου. Ατροφία των θηλών της γλώσσας και εμφάνιση σχισμών στην επιφάνειά της. Απώλεια ή αλλοίωση της γεύσης. Εμφάνιση συγχειλίτιδας στις γωνίες του στόματος. Αυξημένη συχνότητα μόλυνσης των σιελογόνων αδένων. 

 

Τρόποι αντιμετώπισης  της ξηροστομίας

Η αντιμετώπιση της μειωμένης έκκρισης σάλιου ή της ξηροστομίας είναι επιτακτική, αφού η κατάσταση αυτή δυσχεραίνει τη ζωή των πασχόντων. Τα άτομα που έχουν ξηροστομία δυσκολεύονται στη μάσηση, κυρίως των ξηρών τροφών, ενώ συχνά χρειάζεται να καταναλώνουν νερό όταν τρώνε. 

Η αντιμετώπιση καταστάσεων, στις οποίες υπάρχει μειωμένη ροή σάλιου στο στόμα ή ξηροστομία, μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους, όπως: Με τη χορήγηση ουσιών που διεγείρουν τη ροή του σάλιου. Ήδη από τις αρχές του περασμένου αιώνα είχε διαπιστωθεί ότι η μάσηση τσιχλών, που δεν περιείχαν ζάχαρη, μπορούσε να ανακουφίσει τα άτομα που ένοιωθαν δυσφορία λόγω της ξηροστομίας που είχαν. Η μάσηση των τσιχλών αυξάνει τη ροή του σάλιου και έτσι γίνεται καλύτερα ο καθαρισμός του στόματος από υπολείμματα υδατανθράκων ή οξέων, ενώ ταυτόχρονα αυξάνεται η τιμή του pH της οδοντικής μικροβιακής πλάκας, γεγονός που οδηγεί στη μείωση του χρόνου απασβεστίωσης των δοντιών και στην ενίσχυση της επανασβεστίωσης των αρχόμενων τερηδονογόνων βλαβών. Η μάσηση θα πρέπει να γίνεται τα πρώτα 20-30 λεπτά μετά την κατανάλωση της τροφής, αφού κατά το χρονικό αυτό διάστημα το pH της οδοντικής μικροβιακής πλάκας μειώνεται και έτσι τα δόντια γίνονται ευάλωτα στην τερηδονογόνο προσβολή. Πολλές τσίχλες περιέχουν φαρμακευτικές ουσίες, όπως άλατα φθορίου ή φωσφορικού διασβεστίου, που αυξάνουν την αντιτερηδονογόνο ικανότητά τους, ιδίως όσων περιέχουν ξυλιτόλη ή συνδυασμό ξυλιτόλης και σορβιτόλης. Οι τσίχλες που περιέχουν οξεική χλωρεξιδίνη και πυριτικά άλατα παρεμποδίζουν το σχηματισμό οδοντικής πλάκας, ενώ η προσθήκη πενικιλίνης και παγκρεατικών ενζύμων με δράση κατά του σχηματισμού πέτρας στα δόντια και στα ούλα, βοηθάει στη θεραπεία της οξείας ελκωνεκρωτικής ουλίτιδας. Με την αποφυγή χρήσης στοματοπλυμάτων που περιέχουν αλκοόλ, διότι αποξηραίνουν το στοματικό βλεννογόνο και επιδεινώνουν την κατάσταση. Με την αποφυγή κατανάλωσης αλκοολούχων ποτών και καπνίσματος από τα άτομα που εμφανίζουν ήδη πρόβλημα ξηροστομίας. Με την τοποθέτηση και χρήση μηχανήματος, που ελέγχει την υγρασία στο υπνοδωμάτιο, κατά τη διάρκεια κυρίως του νυκτερινού ύπνου. Με τη χορήγηση υποκατάστατων σάλιου ή σκευασμάτων λίπανσης του στοματικού βλεννογόνου. Για τη χορήγησή τους θα πρέπει να δοθεί η κατάλληλη συνταγή ή να υποδειχθεί το κατάλληλο σκεύασμα από τον θεράποντα ιατρό. Τα προϊόντα αυτά, που υπάρχουν σε μορφή διαλυμάτων, σπρέϊ και ζελέ, εμπλουτίζονται και με αρωματικές ουσίες και έτσι γίνονται αρκετά ελκυστικά. Συνήθως χρησιμοποιούνται πριν από την ομιλία και πριν από τον ύπνο. Με τη χορήγηση χοληνεργικών φαρμάκων από το γιατρό. Τα φάρμακα αυτά θα πρέπει να αποφεύγονται από τους ασθενείς που έχουν προβλήματα με την καρδιά τους. Ο οδοντίατρος οφείλει να ενημερώσει τους ασθενείς, που εμφανίζουν προβλήματα μειωμένης ροής σάλιου ή ξηροστομίας, για τις επιπτώσεις της ξηροστομίας στην υγεία των δοντιών και του στόματος, για τα αίτια πρόκλησής της και την αναγκαιότητα σχολαστικής εφαρμογής των κανόνων στοματικής υγιεινής. Επιπλέον κρίνεται σημαντικός ο ρόλος του στην παροχή συμβουλών προς τους ασθενείς του για την αποφυγή επιβλαβών συνηθειών, που ευνοούν την εμφάνιση ξηροστομίας, όπως καπνίσματος, χρήσης ναρκωτικών ουσιών και κατανάλωσης αλκοολούχων ποτών.

Νικολέτα Θάνου

 

Η οδοντιατρική τσίχλα και η μαστίχα Χίου: Πως ένας παραδοσιακός εχθρός των δοντιών μετατρέπεται σε πολύτιμο σύμμαχο

 

Η κοινή και η οδοντιατρική τσίχλα

 Έχει αποδειχθεί από καιρό ότι η συνήθεια, ή μάλλον το πάθος του μασήματος των διαφόρων ζαχαρούχων τσιχλών του εμπορίου υπήρξε ένα από τα κύρια αίτια της ανησυχητικής έξαρσης του τερηδονισμού των δοντιών, που μαστίζει τις τελευταίες αυτές δεκαετίες τον παιδικό και εφηβικό πληθυσμό στις αναπτυγμένες χώρες.

Κι αυτό επειδή το πλούσιο σε ζάχαρη συνθετικό υλικό της τσίχλας την αποδίδει εύκολα και γρήγορα στους στοματικούς ιστούς και στο σάλιο διέγερσης, ενώ οι απομένουσες ποσότητες ζάχαρης στη μάζα συνεχίζουν για πολλή ώρα να διεγείρουν τη μικροβιακή χλωρίδα, μια και σημαντικό μέρος της τσίχλας προσφύεται σε διάφορα σημεία του οδοντικού φραγμού.  Η ζαχαρούχος τσίχλα δεν άργησε να καταδικαστεί ομόφωνα από τους οδοντίατρους σε ολόκληρο τον κόσμο.

Οι ανθούσες τσιχλοβιομηχανίες, υπεραμυνόμενες των συμφερόντων τους, πρόβαλαν το επιχείρημα ότι με την εξαίρεση της ζάχαρης, η χρήση της τσίχλας έχει ευεργετικά για το στόμα αποτελέσματα, χάρη στη μηχανική καθαριστική της επενέργεια και στην άσκηση των μασητικών μυών που προσφέρει.

Οι περισσότερες απ' αυτές αποφάσισαν την αντικατάσταση της ζάχαρης με άλλες, αβλαβείς για τα δόντια, γλυκαντικές ουσίες όπως οι διαιτητικές πολυόλες (σορβίτης, ξυλιτόλη, κ.ά.) που αποδεδειγμένα δεν κατεβάζουν το pH της μικροβιακής πλάκας κάτω από την κρίσιμη για την τερηδονογένεση τιμή του 5,5. Οι τσίχλες αυτές μπορούν να διαφημίζονται κατά την ελβετική νομοθεσία ως "τσίχλες χωρίς ζάχαρη" ή "ασφαλείς για τα δόντια".  Έτσι έγινε το πρώτο βήμα για τη μετατροπή ενός εχθρού της στοματικής υγείας σε χρήσιμο, κάτω από ορισμένες συνθήκες, μέσο στοματικής υγιεινής, την "οδοντιατρική τσίχλα”.

 

Η μαστίχα της Χίου

Η μαστίχα Χίου είναι ένα αγνοημένο από το σύγχρονο έλληνα, αν και γνωστό από την αρχαιότητα, μέσο στοματικής φροντίδας.

Η μαστίχα της Χίου είναι έκκριμα του μαστιχόδεντρου, μίγμα φυσικών κόμμεων με μεγάλη περιεκτικότητα σε αιθέρια  έλαια. Βρίσκει  πολλές  εφαρμογές στον αρωματισμό διάφορων τροφίμων και ποτών ενώ το εκχύλισμά της, το μαστιχέλαιο, χρησιμοποιείται σε μεγάλη κλίμακα στη φαρμακοποιία.

Η χρησιμότητα της μαστίχας στις στοματικές παθήσεις ήταν ήδη γνωστή στην ελληνική αρχαιότητα. Ο Γαληνός στο βιβλίο του "Περί συνθέσεως φαρμάκων" αναφέρει ότι το μάσημα τσίχλας της Χίου αποτελεί αξιόλογο θεραπευτικό κι ανακουφιστικό μέσο για πολλές νοσηρές καταστάσεις του στόματος.

Κατά τους ερευνητές, το μάσημα της μαστίχας της Χίου προσφέρει τα ακόλουθα οφέλη:

  1. αυξάνει την ποσότητα του σάλιου και τη ρυθμιστική του ικανότητα.
  2. μαλάσσει τα ούλα και τονώνει την κυκλοφορία του αίματος σ' αυτά.
  3. με την ελαστική, αλλά ταυτόχρονα αρκετά σκληρή σύστασή της, προσφέρει σημαντικά λειτουργικά ερεθίσματα στους στηρικτικούς ιστούς των δοντιών, συντελώντας  έτσι στη διατήρηση του περιοδοντίου σε ακμαία κατάσταση.
  4. καθαρίζει μηχανικώς την πλάκα, ενώ παράλληλα απολυμαίνει κι αρωματίζει το στόμα.
  5. διαφοροποιεί προς το καλύτερο, με την εκλεκτική βακτηριοστατική επενέργεια των αιθέριων ελαίων της, τη σύνθεση της απομένουσας στα δόντια μικροβιακής πλάκας. 

Παν. Χατζόπουλος

Νικολέτα Θάνου

Η Νικολέτα Θάνου είναι Οδοντίατρος Υγιειονολόγος με ειδίκευση στην Κοινωνική Προληπτική Οδοντιατρική

Παναγιώτης Χατζόπουλος

Ο Παναγιώτης Χατζόπουλος είναι Δρ. Οδοντιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθήνων, Ορθοδοντικός