Συνδεθείτε μαζί μας

Μια η κακή συνήθεια αλλά... πολλές οι συνέπειες!

Oι έρευνες για τις συνέπειες του καπνίσματος στον άνθρωπο έχουν πάνω από 50 χρόνια  ιστορίας.  Την τελευταία όμως δεκαετία έχει τεκμηριωθεί από χημικές, βιολογικές, τοξικολογικές, κλινικές και επιδημιολογικές έρευνες μια πλήρης κλίμακα από τις βλάβες στην υγεία που προκαλούν, χημικοί και άλλοι παράγοντες, ενώ έχει γίνει ποσοτική εκτίμηση των κινδύνων για διάφορα είδη ασθενειών και καρκίνου για καπνιστές και παθητικούς καπνιστές. 

Ο καπνός του τσιγάρου (κύριο και δευτερεύον ρεύμα του καπνού) περιέχει 3.800-4.000 χημικές ενώσεις (κυρίως οργανικές), ραδιενεργά στοιχεία και βαριά μέταλλα. Αλλά συγχρόνως ο καπνός παράγει μεγάλο αριθμό ελευθέρων ριζών όπως επιστημονικά αναφέρεται, στην πίσσα και στην αέρια φάση, με τοξικές, καρκινογόνες και μεταλλαξιογόνες ιδιότητες. Το μίγμα των ουσιών αυτών, λόγω του μικρού μεγέθους των σωματιδίων πίσσας, εισχωρεί στις κυψελίδες των πνευμόνων, διαχέεται στο αίμα και μεταφέρεται σε όλα τα όργανα του ανθρώπινου σώματος.

 

Χημική σύσταση του καπνού του τσιγάρου

O καπνός του τσιγάρου αποτελείται από δύο ρεύματα: 

Tο κύριο ρεύμα (mainstream smoke) που εισπνέει ο καπνιστής κατά τη διάρκεια του καπνίσματος και το δευτερεύον ή παράπλευρο ρεύμα (sidestream smoke), δηλαδή ο καπνός πού αναδύεται κατά τα διαλείμματα εισρόφησης από το φλεγόμενο άκρο του τσιγάρου. Το κύριο ρεύμα χωρίζεται στη στερεά φάση (πίσσα και διάφορα αιωρούμενα σωματίδια καμένων υλικών, βαριά μέταλλα και ραδιενεργά στοιχεία), όπου ένα ποσοστό είναι κλεισμένο στο πορώδες - πολυμερισμένο υλικό της πίσσας, ενώ η αέρια φάση περιέχει αερολύματα πτητικών χημικών ουσιών, τοξικά αέρια και πολυάριθμες αέριες ελεύθερες ρίζες. Το δευτερεύον ρεύμα αποτελείται από τη στερεή και. την αέρια φάση με παρόμοια σύσταση, αλλά: η περιεκτικότητά του σε πολλές καρκινογόνες ουσίες είναι υψηλότερη. Αυτό συμβαίνει λόγω της έλλειψης οξυγόνου στο φλεγόμενο άκρο του τσιγάρου, καθώς η θερμοκρασία μειώνεται στους 450-600 ο C και αναπτύσσονται συνθήκες τέτοιες που αυξάνουν τις αναγωγικές και μειώνουν τις οξειδωτικές αντιδράσεις. 

Κατά την εισρόφηση καπνού από τον καπνιστή, η θερμοκρασία του φλεγόμενου άκρου ανέρχεται λόγω εισροής οξυγόνου του αέρα σε υψηλότερες θερμοκρασίες κατά 200-300 °C και όλες οι αντιδράσεις γίνονται σε χαμηλότερο ρΗ (6,0-6,2).

Ώστε το κύριο ρεύμα του καπνού αποτελείται από τη στερεή φάση  (σωματίδια πίσσας) και την αέρια φάση. Η αέρια φάση (υπολογίζεται σε 400-500 mg/ τσιγάρο) αποτελείται κατά 90% από 400-500 πτητικές οργανικές ενώσεις (58% αζωτούχες, 12% οξυγονούχες), 13% διοξείδιο του άνθρακα και 3,5% μονοξείδιο του άνθρακα (CO) και το υπόλοιπο από άλλα αέρια συστατικά σε εξαιρετικά μικρές ποσότητες.

Στην αέρια φάση παράγονται συνεχώς ασταθείς ελεύθερες ρίζες που εξουδετερώνονται και ανακυκλώνονται με τη «γήρανση» του καπνού. Στη στερεά-σωματιδιακή φάση (πίσσα) η διάμετρος των σωματιδίων είναι εξαιρετικά μικρή, (0,1-1,0 μm), σε ποσότητα 10-20 mg ανάλογα με τον τύπο του τσιγάρου, ώστε να μπορούν να εισχωρήσουν στις κυψελίδες των πνευμόνων. Μέσα στο πορώδες - πολυμερισμένο (απανθρακωμένο) υλικό είναι εγκλωβισμένες πολυάριθμες σταθερές οργανικές ελεύθερες ρίζες και σημαντικός αριθμός καρκινογόνων και μεταλλαξιογόνων ουσιών, ιδιαίτερα πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες (ΠΑ Υ), πυρένια, χλωριωμένες ενώσεις, Ν-αλκυλοκαρβαζόλες, φλουοραν- θένια, νιτροενώσεις (νιτρο-ΠΑΥ) κ.λπ. 

Το δευτερεύoν ή παράπλευρο ρεύμα του καπνού αποτελεί το 35-40% του υλικού του καιγόμενου τσιγάρου και παράγεται μεταξύ των «ρουφηξιών». Λόγω της χαμηλότερης θερμοκρασίας περιέχει μεν παρόμοια συστατικά, αλλά ορισμένα από αυτά βρίσκονται σε μεγαλύτερες συγκεντρώσεις. ο καπνιστής δεν εισπνέει άμεσα τον καπνό αυτό, αλλά σε κλειστούς χώρους εισπνέει και το δευτερεύον ρεύμα και τον καπνό που εκπνέεται από τους πνεύμονές τoυ. ο παθητικός καπνιστής, σε κλειστούς χώρους, στα δωμάτια, εισπνέει το παράπλευρο ρεύμα κατά 10- 50%, ανάλογα με τις συνθήκες εξαερισμού και τον αριθμό των καπνιστών. Πολυάριθμες έρευνες δείχνουν ότι ένας παθητικός καπνιστής, που ζει σε σπίτι ή γραφείο με καπνιστές, μπορεί να «καπνίζει» παθητικά τον καπνό από 1 - 4 τσιγάρα ημερησίως. Αν και οι ποσότητες καπνού διαφέρουν σημαντικά μεταξύ παθητικών καπνιστών, τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι με αναπνευστικά προβλήματα, τα νήπια των οποίων η μητέρα καπνίζει κλπ., μπορούν να νοσήσουν και να αναπτύξουν άσθμα, διάφορα αναπνευστικά νοσήματα, ενώ για μακροχρόνια έκθεση ενδέχεται να παρουσιάσουν καρκίνο των αναπνευστικών οργάνων.  

Οι χημικές ουσίες, τα βαριά μέταλλα και τα ραδιενεργά ιχνοστοιχεία στον καπνό του τσιγάρου  έχουν προσδιορισθεί, αλλά οι ποσοτικές εκτιμήσεις διαφέρουν για το είδος του καπνού, τσιγάρα  με φίλτρα, τον τρόπο του καπνίσματος και την περιεκτικότητα του καπνού σε πίσσα και νικοτίνη. 

O καπνός του τσιγάρου και στα δύο ρεύματα του καπνού παρουσιάζει αρκετά μικρές συγκεντρώσεις (0,000000001-0,001 g) καρκινογόνων, τοξικών, μεταλλαξιoγόνων και τερατογόνων ουσιών, αλλά οι ποσότητες αυτές συγκεντρώνονται στους πνεύμονες ανάλογα με τον αριθμό των τσιγάρων που καπνίζει ο καπνιστής καθημερινά. οι περισσότερες ουσίες είναι από τις πλέον ισχυρές τοξικές και καρκινογόνες χημικές ενώσεις. Από τις, περίπου, 3.800-4.000 ουσίες που έχουν προσδιορισθεί με αναλυτικές τεχνικές στον καπνό του, τσιγάρου, οι ενώσεις με ικανότητα καρκινογόνου ή μεταλλαξιογόνου δράσης αναφέρονται στον παρακάτω πίνακα. 

 

Τα Επικίνδυνα Συστατικά  που Περιέχονται στον Καπνό του Τσιγάρου

  • Πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες (ΠΑΥ), 13 ενώσεις με θετική καρκινογόνο δράση Αζαρένια, 4 ενώσεις, εκ των οποίων 3 με θετική καρκινογόνο δράση 
  • Ν-νιτρωδοαμίνες, 10 ενώσεις, εκ των οποίων οι 9 με θετική καρκινογόνο δράση. Αρωματικές αμίνες, 3 ενώσεις με θετική καρκινογόνο δράση σε  πειραματόζωα και στον άνθρωπο 
  • Ν-ετεροκυκλικές αμίνες, 2 ενώσεις με θετική καρκινογόνο δράση 
  • Αλδεϋδες, 3 ενώσεις, εκ των οποίων οι δύο με θετική καρκινογόνο δράση 
  • Βενζόλιο, ακρυλονιτρίλιο, 1,1 – διμεθυλοϋδραζίνη, 2-νιτροπροπάνιο, αιθυλοκαρβαμιδικός εστέρας,  βινυλοχλωρίδιο, όλες με θετική καρκινογόνο δράση  
  • Ανόργανες ενώσεις, υδραζίνη, αρσενικό, νικέλιο, χρώμιο, κάδμιο, μόλυβδος,  πολώνιο – 210,  όλες με ικανότητα καρκινογόνου δράσης στα πειραματόζωα και στον άνθρωπο.

 

Οι καρκινογόνες αυτές ουσίες έχουν δοκιμασθεί σε πειραματόζωα και είναι στην πλειοψηφία τους καρκινογόνες ή και μεταλλαξιογόνες, ενώ  ορισμένες είναι και τερατογόνες. Για oρισμένες υπάρχουν επιδημιολογικά δεδομένα σε εργαζόμενους που εκτέθηκαν σε εργασιακούς χώρους (π.χ. βενζόλιο, βινυλοχλωρίδιο, βενζο(α) πυρένιο, αρσενικό).  Τα εκχυλίσματα καπνού του τσιγάρου παρουσιάζουν σημαντικό βαθμό μεταλλαξιογόνου δράσης με το πείραμα Ames (Salmonella tyρhίmιιrίum) ή με άλλες μεθοδολογίες εκτίμησης της γονοτοξικότητας. 

Oι έρευνες καρκινογόνου ικανότητας των συστατικών του καπνού του τσιγάρου έχουν τεκμηριωθεί και με πολυάριθμες επιδημιολογικές έρευνες μέσω συγκρίσεων της νοσηρότητας και θνησιμότητας καπνιστών και μη καπνιστών σε διεθνή κλίμακα. Επιπλέον, έχουν μελετηθεί τα ενδιάμεσα στάδια της βιοχημικής δράσης των καρκινογόνων / μεταλλαξιογόνων συστατικών του καπνού στο DΝΑ των κυττάρων του αίματος  σχηματισμός (συμπλόκων ή και πρόσθετων και οξειδωτικών βλαβών). 'Εχουν προσδιορισθεί οι βλάβες στο DΝΑ ποιοτικά και   ποσοτικά με ευαίσθητες αναλυτικές τεχνικές και έχουν συσχετισθεί με το είδος του καπνού και  τη διάρκεια του καπνίσματος. οι μέθοδοι αυτές της μοριακής επιδημιολογίας έχουν δώσει σημαντικές πληροφορίες για την πορεία της καρκινογένεσης στους, πνεύμονες ή  άλλα όργανα των καπνιστών σε σχέση με μη καπνιστές. 

Είναι επομένως φανερό, ότι τα προβλήματα που δημιουργούνται και στους καπνιστές αλλά και στους μη καπνιστές που παραμένουν σε καπνιστικούς χώρους είναι και πολλά άλλα κυρίως εξαιρετικά σοβαρά για την υγεία μας.

Από εμάς εξαρτάται η φροντισιά του εαυτού μας για μια καλύτερη ζωή.

Αθανάσιος Βαλαβανίδης

O Αθανάσιος Βαλαβανίδης είναι Καθηγητής του Τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών